توضیحات

دیوان خمسه نظامی شامل شش دفتراست که چون«شرف نامه»و«اقبال نامه»هردوشامل داستان اسکندر مقدونی است واین دو منظومه را با هم اسکندر نامه هم گفته اند. مجموعه شش دفتررا «خمسه نظامی» نامیده اند. هریک از دفترها بنا به درخواست فرمانروایان آن زمان به رشته نظم درآمده اند.مخزن الاسراربه نام ملک فخرالدین بهرام شاه پادشه ارزن به سال 552پایان یافته است.خسرو شیرین بهنام ابو طالب طغرل ابن ارسلان پادشاه سلجوقی و اتابک شمس الدین ابوجعفر محمد ایلدگز ملقب به جهان پهلوان و برادراو اتابک قزل ارسلان درحدود573آغازودر576پایان یافته است.

ليلى و مجنون به خواهش ابوالمظفر شروان شاه كه از نسل بهرام چوبين بوده است گفته شده و سرودن آن فقط چهار ماه به طول انجاميده و در 585 هجرى پايان پذيرفته است
.هفت پيكر كه آن را «هفت گنبد» و «بهرام نامه» نيز ناميده اند، به نام سلطان علاءالدين كرپارسلان در حدود 593 هجرى انجام يافته است
. شرفنامه را به خواهش اتابك اعظم ملك نصرالدين ابوبكر سلجوقى فرزند اتابك محمد جهان پهلوان سروده ولى تاريخ آغاز و انجام آن معلوم نيست اما از قرار پس از 593 هجرى به نظم درآمده است.
اقبال نامه يا خردنامه به نام ملك عزالدين محمود بن ارسلان سلجوقى پادشه موصل است. نظامى اقبالنامه را در سال 599 هجرى توسط يگانه فرزندش محمد نزد ملك عزالدين فرستاده است.

برگزیده ای از کلیات نظامی گنجوی:

چو چشم شوخ او فرهاد را دید

به دستش دشنه پولاد را دید

بسان شیر وحشی جسته از بند

چو پیل مست گشته کوه می‌کند

دلش در کار شیرین گرم گشته

به دستش سنگ و آهن نرم گشته

از آن آتش که در جان و جگر داشت

نه از خویش و نه از عالم خبر داشت

به یاد روی شیرین بیت می‌گفت

چو آتش تیشه می‌زد کوه می‌سفت